محمد جعفر محجوب معتقد است:«زبان ازرقی و نحوه ی بیان او با زبان عنصری اختلاف بسیار دارد. پایه ی این اختلاف در سبک و در تشبیهات ازرقی است. او برای بیان مقصود به تشبیهات توسل می جسته است که نظیر آن در دیوان شاعران سلف وجود نداشته است. وی در این زمینه نازک بین و نازک خیال است مشبّه و وجه شبه او در تشبیه، خالی از غرابت نیست و همین امر او را از دیگران ممتاز می کند.» (محجوب: ۱۳۷۹: ۵۷۱)
«امتیاز شعر ازرقی از شعرای سلف آن است که وی بیش از تمام شاعران سلف افعال و صفات موجودات جاندار را در مقام تشبیه یا توصیف به موجودات بی جان نسبت می داده است.»(همان، ۵۷۷)
ازرقی بیشتر به مفاهیم ذهنی و کیفیات روانی و نفسانی شخصیت داده و برای جود و بخل و آز و فتنه و حرص، چنگ و گریبان و شکم و پلک و چشم و پشت و دست قائل شده است. این ویژگی راهِ نو در شعر فارسی است و شیوه ای تازه پدید آورد و تعبیرات و ترکیبات و تشبیهات و استعارات بدیع آفرید.
صور خیالِ ازرقی در زمینه های مختلف شباهتِ اندکی با عنصری دارد. عنصری در تغزل قوی و اغلب صور خیالی زیبا و دلنشینِ او در تشبیب های قصاید گنجانده شده است. عنصری آفریننده ی تصویرهای متنوع و دلربا از زلف معشوق به ویژه در مقدمه ی قصاید است و حال آن که ازرقی اغلب قصاید خود را بدون مقدمه آغاز می کند و تصاویر تغزلی او نسبت به بقیه ی موضوعات، کمتر و تکراری است. عنصری شاعری توانا در حسن تعلیل و تلمیح است لیکن ازرقی فقط تلمیحات متنوع در شعر او دیده می شود. ازرقی شاعر تشخیص است لیکن عنصری در این زمینه چندان توانا نیست. گرایش ازرقی به تشبیهات عقلی و خیالی است لیکن عنصری اغلب به محسوسات می اندیشد.
ازرقی را باید شاعر تلمیح و تشخیص و تشبیهات عقلی و خیالی و وهمی دانست. علاوه بر آن او شاعر تلفیق است. ذهن شاعر از همه ی عناصر تخیلی بهره می گیرد و تصاویر پیچ در پیچ می سازد. تشبیهاتِ او بر پایه ی تلمیح است و تشخیص های او اغلب استعاره هایی با خود دارند وگاه با یاری گرفتن از صفتی مجازی و تضادی و تناسبی هوشمندانه بر قدرت و وسعت تخیل خود می افزاید و زمانی تصویر مبتنی بر صفتی است که جانشین موصوف شده است امّا ژرف ساخت آن تصویر بر تشبیه بنّا شده است. در ابیاتِ زیر تلفیق شیوه های بیانی دیده می شود:
• چو دست مردم غواص، دست باد صبا
به باغ روشن گوهر دهد ز تیره سحاب
سکنــــدرست صبا کز میان تاریکی
به حد روشنی آورد گوهر نایــــــاب
(ازرقی، ۱۳۳۶: ۳)
تشبیه با تلمیح در ابیات فوق همراه است و تشخیص دست باد صبا با استعاره پیوند خورده است. او باغ را روشن تصور کرده و تضاد تیره و روشن بر زیبایی تصویر افزوده است.
گرایش تشبیهات ازرقی را به مفاهیم عقلی در قلمرو مدح از مشبّهٌ به های شاعر به خوبی می توان دید. ممدوحِ شاعر با نُه مفهومِ دیانت، دین، هدایت، نصر، علم، خرد، سخاوت، ظفر، روان ستایش می شود. علاوه بر این مفاهیمی چون خرد، جان، دانش، دوزخ و بهشت، قضا، دعای مستجاب،گمان و یقین، عیان و خبر و نور کلی در این بیت، گاه به تکرار در شعر او مشببهٌ به های مورد علاقه ی شاعرند:
•« به نور کلی مانی همی که سجده برند
به طوع پیش تو ارواح خلق بی اکراه »
(همان: ۸۵)
شمار قابل توجهی از تشبیهات ازرقی از تلمیحات مذهبی نشأت گرفته اند و تأثیرات او را از فرهنگ مذهبی بازگو می کنند. او همچنان که ممدوح را گاه هم پایه ی بزرگان مذهب قرار می دهد، همان گونه ممدوح را به رستم و کاووس و سیاوش و جم مانند می کند:
•« چو رستم آسا در چنگ تیغ کینه کشد. »(همان: ۴۷)
گاه اساطیر ملّی با تلمیحات مذهبی عجین می شوند. مهرگان قارون می شود و همچون کیمیا گری از برگ زر گنج می سازد. در حیطه ی تلمیحات مذهبی اشاره ی روشن و پنهان به برخی از قسمت های داستان نوح، ابراهیم، یوسف و ذلیخا، خضر، سلیمان، موسی، مسیح، ذوالفقارِ علی، یعقوب، صالح و قوم عاد، در اشعار ازرقی دیده می شود:
• تا لاله چون حسین علی غرقه شد به خون……… (همان: ۵۸)
بسیاری از تشبیهات ازرقی مبتنی بر تلمیح و مجموعه ای از شیوه های بیان دیگر که در تلفیق تام مضمونی پیچ در پیچ می سازد:
ازرقی در اشعارش صنایع ادبی را چنان استادانه به کار برده که در هر بیت چندین صنعت بدیعی به چشم می خورد همانند:
• زان شرابی خورد باید خرّم یاقوت رنگ
کز فروغش سیم گون ساغر شود یاقوت سان (همان: ۷۳)
• زِ آبگینه عکس او چون نور بر دست افکند
دست بیرون کرد پنداری کلیم از بادبان (همان: ۷۳)
که این ابیات بیانگر تخیلات قوی اوست که به زیبایی و هنرمندی تمام، صنعت تشبیه را با تلمیح تلفیق نموده است به گونه ای که چشم از آن لذت می برد و گوش به خوبی می شنود و آرام می گیرد و در حواس پنجگانه ی آدمی تأثیری شگفت ایجاد می کند. عناصر بی روح و خیالی و دور از ذهن، جلوی دیدگان خواننده عناصری طبیعی نمایان می شود و بالعکس اشیاء و عناصر خارجی، تصاویری خیالی و غیر ممکن می گردند. از این گونه زیباییها در دیوان او فراوان است از جمله:
“نرگس مشکین” ص۹ . “پولاد عرعر”ص ۱۳٫ “سماری های عنبر” ص ۲۰٫ “آتشین خلخال” ص ۴۸٫ “بیشه ی الماس و پیکر مفلوج” ص ۴۹٫ “مار زرین”(در وصف قلم) ص ۶۲٫ “ثعبان سیم پیکر پیروزه استخوان” ص ۶۶٫ “زرین سوسمار” ص ۷۳٫
بدیع الزمان فروزانفر در مورد سبک ازرقی می نویسد: «طبعی توانا و مقتدر دارد، تشبیهات بدیع اختراع می کند که بعضی پسندیده و بعضی ناپسندیده است و همین طور ترکیبات و اسالیب مطبوع و نامطبوع که مخصوص به خود اوست در دیوانش دیده می شود. در طریقه ی شعر، گرد سبک عنصری می گردد و به جواب قصایدش نظر دارد و معانی و زمینه های او را با الفاظ آن ها و بدون الفاظ آن ها به کار می برد و با این همه خود را از عنصری برتر می داند. از معانی علمی و مخصوصاً ریاضی، شعرش خالی نیست؛ ولی بر ادعاهای خود دلیل نیاورد و اگر احیاناً استدلال کند خوب از عهده بر نمی آید و به همین جهت و به سبب تصنعات بسیار و تکالیف بی شمار و خطاهای معنوی که دیوانش بدان انباشته و بعدها سبب تضییع شعر گردیده و بر خلاف ادّعا و توقّع خودش عنصری را از او برتر گرفته، ترجیح می دهیم.» (فروزانفر،۱۳۸۰: ۲۰۳-۲۰۲)
شفیعی کدکنی در زمینه ی سبک ازرقی معتقدند: «در میان شاعران اواخر قرن پنجم، ازرقی به علّت بعضی تمایلات خاصّ که در ارائه ی صور خیال خویش داشته، دارای تشخصّ و امتیازی است و این خصوصیت که تصویرهای او را از معاصرانش جدا می کند، چیزی است که به عنوان “تشبیه خیالی” معروف است و با این که در شعر اغلب گویندگان دوره ی قبل نمونه ای از این نوع تصاویر وجود دارد، تکرار آن ها در دیوان وی و نیز افراطی که او در خلق این گونه صور خیال داشته سبب شده است که بعضی از اهل ادب شعرش را به دیده ی انتقاد بنگرند. چنان که رشید وطواط- ادیب برجسته ی قرن ششم- که خود از دوست داران صنایع بدیع است در باب وی گوید:
«……. باید کی چنانک مشبّه موجودی بُود حاصل در اعیان مشبّهٌ به نیز موجودی بُود حاصل در اعیان و البته نیکو و پسندیده نیست، این کی جماعتی از شعرا کرده اند و می کنند: چیزی را تشبیه کردن، به چیزی که در خیال و وهم موجود نباشد و نه در اعیان چنان که انگِشت افروخته را به دریای مشکین کی موج او زرین باشد تشبیه کنند و هرگز در اعیان نه دریای مشکین موجود است و نه موج زرین. و اهل روزگار از قلّت معرفت ایشان به تشبیهات ازرقی مفتون و معجب شده اند و در شعر او همه ی تشبیهات از این جنس است و به کار نیاید. و این سخن رشید که نماینده ی واقعیتی است از جهتی دور از حقیقت است؛ زیرا مجموعه ی تشبیهات ازرقی این گونه نیست و بسیاری از تشبیهات او در اسلوب تصاویر گویندگان دوره ی قبل است.» (شفیعی کدکنی، ۱۳۷۵: ۶۵۰-۶۴۹)
همچنین مظاهر مصفّا در حاشیه ی مجمع الفصحا در این مورد آورده اند: «قصیده های ازرقی بیشتر به طریق عنصری و فرخی ساخته شده و شکل آن ها به تقلید قصاید آن دو شاعر است. گاهی اسلوب سخن و ترکیب های آن دو را به عین آورده، ولی ابداع و ابتکار او را از حیث طرح مضمون و تشبیه و گاهی قوت طبع او را در وصف، نمی توان انکار کرد…… . در شکل و طرح قصیده، ازرقی از پیروانِ شاعران عصر شاهنامه به خصوص عنصری و فرخی است و طرح تازه ای ایجاد نکرده و راه نوی نیافته است تنها در پاره ای تشبیه ها و در بعضی تعبیرهای تازه، قدرت خود را نشان داده است. اگر چه تشبیه و تعبیر و برخی مضمون های تازه موجب امتیاز سبک ازرقی نشده، ولی از جهت تازگی قابل توجه است و ابتکار و قدرت او را در عبارت و مضمون و تخیل نشان می دهد. به طریق عنصری می ستاید و به راه فرخی به تغزّل می گراید. در تغزل های او وصف طبیعت و تجسم منظره های زیبا بر معاشقه و دیگر موضوع های نسیب در مدیحه هایش غلبه دارد. در میان صنعت های بدیعی، به لفّ و نشر و قلبِ مطلب بیشتر رغبت داده. گاهی به تکلف گراییده و گاهی نشانه هایی از کلمه بازی در شعرش می توان یافت. دقّت و باریک اندیشی او در مضمون، مقدمه ی خارج شدن شعر را از سبک خراسانی نشان می دهد…… . و از حیث فکر و دقّت در مضمون و دور پردازی های تخیلی، زمینه ی سبک به اصطلاح عراقی در سخنش آشکار است.» (مجمع الفصحا[۴]،۳۵۶ تا۳۶۰)
در کتب قدیمی به روش شاعری ازرقی اشاراتی مشاهده می شود. مثلاً در لباب الالباب، شعر ازرقی این گونه توصیف شده است: «دیوان او خود به تمامت عجیب و غریب است و تشبیهات و نوادر او دل فریب.» (عوفی، ۱۳۳۵: ۳۱۱)
و همچنین در المعجم، شمس قیس در چند مورد به شعر ازرقی تعریض و اشاره دارد و گاهی به عنوان شاهد برای صنعتی و گاهی هم به عنوان انتقاد نمونه ای از او آورده است:«و شعرا از این جنس بسیار گفته اند کی اگر معجزه ی فلان پیغامبر چنین بودی تو چنینی و تو را چنین است و اگر فلان پیغامبر چنان کرد تو چنین کردی؛ چنان که ازرقی گفته است:
• اگر تخت سلیمان را همی صرصر خداوندا
کشید اندر هوا بر آن به نام قادر داور
تو آتش طبع گردونی همی در زیر ران داری
کی اندر دست او ابر است و اندر پای او صرصر
(شمس قیس رازی، ۱۳۷۳: ۳۲۰)
خواننده با خواندن شعر ازرقی، گاهی اوقات به مصراع هایی بر می خورد که شاید باور نکند که این مصراع ها از آنِ شاعری از قرن پنجم باشد. آن هم شاعری که شاید تاکنون بسیاری از مردم اسمش را نشنیده باشند و یا اگر شنیده اند پس از شنیدنِ نامش، شاعری مدّاح و درباری با شعری متکلف و متصنع در ذهنشان تداعی شده است. و یا شاید گمان کنند که این مصراع ها را یکی از پیش گامان شعر نو یا شاعران سبک هندی یا عراقی سروده است. امّا شعر، شعر است و زیبایی زیباست و فراتر از مرزهای زمان و مکان پرواز می کند و دل های حقیقت جو و زیبا شناس را به تسلیم وا می دارد. این مصراع ها و مصراع هایی از این دست، اگر چه در کار شاعر کم است ولی آن قدر هست که او را شاعری نو آور و تازه گو معرفی می کند:
• هوا چو بیشه ی الماس گردد از شمشیر……………
• رکاب مرکب او بر کرانه ی خورشید………………..
• ز آب تیغ تو آتش گرفته جان عدو…………………
• خورشید به همّت بلندت ماند…………………………
در شعر ازرقی، اندیشه شاید یکی از عناصر ضعیف و کم رنگ باشد. البتّه منظور از اندیشه این نیست که شاعر به طور مستقیم به تعلیم علمی خاص در شعر بپردازد، بلکه منظور، اندیشه ای است که از صافی عاطفه و تخیل شاعر گذشته و با عناصر دیگر شعر به خوبی در آمیخته باشد.
شاید بتوانیم نشانه هایی از اندیشه ی شاعر را در ابیاتی که به منزله ی امثال و حکم می توان آنان را ذکر کرد بیابیم:
• بیم و آمال شها در عقب یکدگرند
گه ز آمال رود بیم و گه از بیم آمال
(ازرقی، ۱۳۳۶: ۵۲)
• پیوسته زِ دستِ نیکوان باده خوری
باد است غمِ جهان چرا باد خوری؟
(همان: ۱۰۵)
شاعر در ابیات زیربا خیال پردازی های خود، از دانش و علوم زمانه مانند: فلسفه و ریاضی و نجوم بهره برده است. در ابیات زیر، از مباحثی همچون عرض و جوهر و مسأله ی جبر و اختیار در فلسفه، خط و محور در علم ریاضیات و از باد مهرگان که از نشانه و مباحث علم ستاره شناسی است، سخن به میان آورده است.
• طبایع گر خبر یابد ز سهم جان ستان تو
مر آثار طبایع را عرض بگریزد از جوهر
(همان: ۱۰)
• به شمشیر او باز بسته است گیتی
عرض باز بسته است لابد به جوهر
(همان: ۱۲)
• اختیار توست جود و خواسته بخشی به جبر
زین نکوتر کس نبیند حکم جبر و اختیار
(دیوان، ۲۵)
• خــــــداوندی کجا کوته نماید
به پیش خطی او خط محــــــور
(همان: ۱۹)
• زین سبب چون طلق حل کرده است باد اندر شمر
تا از او در کیمیا صنعت نماید مهرگان
(همان: ۳۸)
گاهی به طور غیر مستقیم می توان از آداب و رسوم و عقاید اجتماعی آن زمان در اشعارش سراغ گرفت؛ به عنوان مثال احتمالاً می توان در این بیت، عقیده ی برتری داشتن اولاد پسر بر دختر را که در آن زمان و شاید هنوز هم در جامعه ی ما رواج داشته و دارد، دریافت:
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *