ایرانی و عثمانی هستند یکی پایه
هم مشرب و هم قبله هم مذهب و همسایه
فرمان اخوت داد خلاق به هر آینه
از ساحت قدس حق مشروطه مقرر شد
ایرانی و عثمانی امروز برادر شد
گر تابع قرآنیم پس شیعه و سنی چیست
گر جمله مسلمانیم پس هیچ تفاوت نیست
ماگر همه انسانیم پس دشمن قانون کیست
مشروطه مدد بخشای برشرع مطهر شد
ایران و عثمانی امروز برادر شد…

(گیلانی، ۱۳۹۲: ۴۶۶ـ۴۶۷)
«حتّی شاعرانی چون عارف و عشقی که چندان پای بند مذهب نبوده اند، در دورهای از زندگی خود، این اندیشه را در سرودههای خود پروراندند» (آجودانی، ۱۳۸۵: ۱۷۷).
۳ـ۱ـ۱ـ۲ـ۲ـ روشنفکری ضدّ مذهب
از سویی دیگر برخی از روشنفکران که پیرو کمونیسم شرق و امپریالیسم غرب بودند با جریانهای ضد مذهبی، سعی در اسلامزدایی جامعهی ایرانی داشتند. گرچه مردم از شاعران مذهبی حرفشنوی بیشتری داشتند. حتّی در این دوره شاعری چون بهار، نسبت به باورهای دینی سست و شکننده شد و از مسلمانی خود خجالت کشید. «تعلّقات مذهبی بهار در جنب گرایشهای ناسیونالیستی او رنگ و بویی ندارد» (همان: ۹۵).
در این عصر، مخالفین اسلام، تعصّبات مذهبی قرون پیشین را به عنوان واقعیّت اسلامی معرّفی کردند و با روحانیّت به عنوان قشری بیسواد و کهنهگرا برخورد میکردند.
نسیم شمال به مخاطبان هشدار میدهد که رفتار فرصتطلبان را به حساب اسلام نگذارند.

«بعضی به اسم اسلام، بدعت پدید کردند
اولاد مصطفـی را نا حق شهیـد کردنـد
از بهـر مـال دنـیـا، رو بر یـزیـد کـردنـد
هرکس به فکر خویشه تو هم به فکر خود باش»

(گیلانی، ۱۳۹۲: ۲۲۳)
وی به مردم دربارهی رفتار توهینآمیز برخی، نسبت به قرآن هشدار میداد و مردم، خود نیز با فطرت خداجوی خویش از مسیر اسلام منحرف نشدند و این حقیقتی است که مخالفین مذهب نیز به آن اعتراف کردهاند: تودهی مردم و در پیشاپیش آنان، بازاریان و روحانیون میرفتند که دستگاه استبداد را واژگون کنند و حکومتی دلخواه بر تخت بنشانند» (مؤمنی،۱۳۵۷: ۸۱). شعرا با گرایشات سیاسی متفاوت، بعضی کمونیست یا چپگرا که به شوروی وابسته بودند و برخی به غرب و مذهبیها هم در گروهی دیگر، هر کدام به سمتی که این نقشها در نهایت به نفع ایرانیان نبود.
گرایش مردم عادی به مذهب بود ولی تحصیل کردگان مدارس جدید از شرق و غرب دفاع میکردند. فرخی یزدی، عارف، عشقی و… در بلوای جمهوری خواهی در نقد استبداد دینی آخوندها و استبداد سیاسی قاجار زبان به اعتراض میگشودند:
«شاه و شیخ و شحنه، درس یک مدّرس خوانده اند قیـل و قـال و جنـگشـان هـم از ره نیرنگ بـود»
(فرّخی یزدی، ۱۳۷۸: ۱۰۵)
دیدگاههای کسانی چون آخوندزاده، آقاخان کرمانی، برخی اشعار بهار، ایرج، عشقی، فرّخی و لاهوتی با نظرات روحانیّون و مذهبیّون که مدام در بر حذر داشتن مردم از انحراف غربزدگان و طرفداران کمونیست، افشاگری میکردند، در تقابل و ضدّیت با یکدیگر بود. به گفتهی برخی منتقدین «با وجود این درگیری و مخالفتهای عقیدتی تعداد مدرس و روزنامههای شخصی در ایران روز به روز فزونی میگرفت و مردم مشتاق گفتار نو و مترقّیانه بودند» (مؤمنی، ۱۳۵۷: ۸۰).
علیرغم تفکّرات مذهبی مردم در این دوره، مزدکگرایی نیز در سالهای آغازین ظهور مشروطهخواهی، در روزنامههای آن عصر آشکار میشود، که اوایل چندان جدّی گرفته نمیشد اما اوج آن به اواخر دورهی قاجار و انتقال قدرت از قاجار به پهلوی میرسد.

این را هم حتما بخوانید :
پژوهش - بررسی تاثیر فناوری اطلاعات بر بهبود عملکرد سیستم بانکی کشور طی سالهای ...

«بر نیـکی رسم مزدک آگـاه منـم
پیغمبـر دیـن و آدمـیّـت، اول
و آن کس که بود رهبر این راه منم