برخلاف فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) که ارتباط عناصر تشکیل دهنده مدل یکطرفه است، در فرایند تحلیل شبکه ای یک عنصر از مدل بر عنصر یا عناصر دیگر و حتی بر خود اثرگذار است و ممکن است از دیگر عناصر نیز تأثیر بپذیرد. به عبارت دیگر مسئله از حالت خطی خارج و در قالب غیرخطی یا شبکه ای نمود مییابد. (ساعتی، ۲۰۰۱)
فرایند تحلیل شبکهای هر موضوع و مسئله ای را به مثابه “شبکه” ای از معیارها، زیرمعیارها و گزینهها (همه اینها عناصر۷ نامیده میشوند) که بایکدیگر در خوشههایی جمع شده اند، در نظر میگیرد. تمامیعناطر در یک شبکه میتوانند به هر شکل دارای ارتباط بایکدیگر باشند. به عبارت دیگر، دریک شبکه بازخورد و ارتباط متقابل بین و میان خوشهها امکان پذیر است. (مونیکا[۱۵۲] و همکاران، ۲۰۰۸)
از زمان معرفی ANP، از این روش برای برنامهها و تصمیم گیریهای متعددی به کار گرفته شده است به عنوان مثال: استفاده از مدل ANP توسط موموح و زو [۱۵۳](۱۹۹۸) برای انتخاب واحدهای تولید برق جهت تخصیص قیمت مناسب در صنعت رقابتی برق، سارکیس و مید[۱۵۴] (۱۹۹۸) برای انتخاب استراتژی لجستیک، بیوکیازیک[۱۵۵] (۲۰۰۰) برای یافتن مهمترین عوامل برای آموزش و پرورش مبتنی بر حافظه ارکالتلیگلو[۱۵۶] (۲۰۰۰) برای تعیین سیاستهای تدارکات نظامی. مید و پریسلی[۱۵۷] (۲۰۰۲) برای انتخاب پروژه مبتنی بر پژوهش و توسعه. چانگ و همکاران(۲۰۰۸) در مورد ارزیابی قوانین توزیع، پرتوی[۱۵۸] (۲۰۰۶) براییافتن امکانات استراتژیک.
۳-۹-۲ تفاوت میان AHP وANP
نمایشگر ۶-۲ تفاوت میان فرایند سلسله مراتبی و فرایند تحلیل شبکهای را به وضوح نشان میدهد:
نمایشگر ۱۰-۲
یک فرایند سلسه مراتبی
یک فرایند شبکهای
نمایشگر ۱۰-۲ تفاوت میان روش AHP وANP
منبع: مومنی و شریفی سلیم، ۱۳۹۰، ص۹۱
فرض اصلی در AHP استقلال عملیاتی قسمت بالایی (طبق شکل) در ساختار سلسله مراتبی از قسمت پایینی و از معیارهای هر سطح یا طبقه است.(نجفی، ۱۳۸۹)
آنچه در روش AHP انجام میشود گاهی از واقعیت دور است، به عنوان نمونه گاهی میبینیم بین شاخصها و گزینه ارتباط دوجانبه وجود دارد، از این رو ساعتی برای گسترش نظریهی خود دربارهی روش AHP، روش ANP یا فرایند تحلیل شبکهای را پیشنهاد کرد که در آن تعاملات، وابستگیها، چه درونی و چه بیرونی بین عناصر و خوشهها و همچنین وابستگیهای بین گزینه و معیارها وجود دارد. این کار به انتخاب گزینهی برتر در فضایی نزدیک به واقع کمک خواهد کرد. (مؤمنی و شریفی سلیم، ۱۳۹۰)
بنابراین ANP را میتوان متشکل از دو قسمت دانست: سلسله مراتب کنترلی و ارتباط شبکهای. سلسله مراتب کنترلی ارتباط بین هدف، معیارها، و زیرمعیارها را شامل شده و برای ارتباط درونی سیستم تاثیرگذار است و ارتباط شبکهای وابستگی بین عناصر و خوشهها را شامل میشود ارتباطات پیچیده بین و میان عناطر تصمیم، از طریق جایگزینی ساختار سلسله مراتبی با ساختار شبکهای در نظر گرفته میشود. فرایند تحلیل شبکهای حالت عمومیAHP و شکل گسترده آن محسوب میشود. (ساعتی، ۱۹۹۹)
اگر چه فرایند تجزیه و تحلیل شبکه ای نیز یک مقیاس اندازه گیری نسبی مبتنی بر مقایسات زوجی را به کار میگیرد، اما مانند فرایند تحلیل سلسله مراتبی یک ساختار اکیداً سلسله مراتبی را به مسأله تحمیل نمیکند، بلکه مسأله تصمیم گیری را با به کارگیری دیدگاه سیستمی توأم با بازخورد مدلسازی[۱۵۹] می کند.(ساعتی، ۲۰۰۵)
۴-۹-۲ مراحل روش فرایند تحلیل شبکهای( ANP )
مرحله اول: ایجاد مدل و ساختار مسئله
در این مرحله مسئله باید به صورت واضح تبیین و به شکلیک سیستم منطقی و عقلایی مانند شبکه تجزیه شود. در واقع برای هر معیار کنترل یک شبکه تعیین میشود. این ساختار شبکه میتواند به وسیله تصمیم سازان از طریق طوفان مغزی ویا دیگر روشهای مناسب انتخاب گردد. برای هر شبکه، خوشهها مشخص میشود ویک خوشه بدیلها خواهد بود معیارهای مرتبط را در همان خوشه جمع آوری میکند.
مرحله دوم: تشکیل ماتریس مقایسه زوجی وبردار ویژه
مقایسههای زوجی عناصر در هر سطح با توجه به اهمیت نسبی آن نسبت به معیار کنترل، شبیه روش AHP انجام می شود. ساعتی برای مقایسه زوجی دو مؤلفه مقیاس ۱-۹ را پیشنهاد میکند. (چنج و دیویل[۱۶۰]، ۲۰۰۶) بطوریکه عدد۱ مشخص کننده اهمیت مساوی بین دو عنصر و عدد۹ مشخص کننده اهمیت فوق العاده بیشتریک عنصر (خوشه سطری ماتریس) در برابر عنصر دیگر(خوشه ستونی ماتریس) است. (نجفی، ۱۳۸۹) به عبارتی از طریق مقایسه زوجی می توان وزن نسبی معیارها و زیر معیارها را مشخص کرد. (چنج و دیویل، ۲۰۰۶)
خود خوشهها نیز بر اساس نقش و تأثیر آنها در دستیابی به هدف، دو به دو مورد مقایسه قرار میگیرد. تصمیم گیران در مورد مقایسه زوجی و یا خود خوشهها دو به دو باید تصمیمگیری کنند. علاوه براین وابستگیهای متقابل بین عناصر یک خوشه نیز باید دو به دو مورد مقایسه قرار گیرند. تأثیر هر عنصر بر روی عنصر دیگر از طریق بردار ویژه قابل ارائه است.
در این قسمت، بردار اهمیت داخلی محاسبه میشود که نشانگر اهمیت نسبی عناصر یا خوشههاست، که از طریق رابطه زیر بدست میآید:
منبع: زبردست، ۱۳۸۹، ص۸۱
که درآن:
:A ماتریس مقایسه زوجی معیارها / :W بردار ویژه / ƛ: بزرگترین مقدار ویژه عددی است.
برای محاسبه بردار ویژهW، ساعتی چندین روش ارائه کرده است. درصورتی که محاسبات قرار است بدون استفاده از نرم افزار خاصی انجام شوند، بهتر است از روش تقریب میانگین هندسی استفاده شود(زبردست، ۱۳۸۰). بنابراین در این مرحله بردارهای اولویت داخلی مورد محاسبه قرار میگیرند.
مرحله سوم: تشکیل سوپر ماتریس
در تکنیک ANP به منظور نشان دادن تعاملات و وابستگیهای میان سطوح تصمیمگیری، تعیین اهمیت نسبی معیارها و اولویتبندی گزینههای مسأله تصمیمگیری از سوپر ماتریس[۱۶۱] استفاده میشود. یک سوپر ماتریس در حقیقت یک ماتریس جزءبندی شده است که در آن هر عنصر از ماتریس، رابطه میان عناصر دو سطح تصمیمگیری (۲خوشه) را در کل مسأله تصمیم گیری نشان میدهد. به عبارت دیگر سوپر ماتریس تأثیرات مجموعههای از عناصر یک خوشه را بر عناصر دیگر خوشهها از طریق بردار اولویت نشان میدهد. بردار اولویت در واقع بردار ویژه مربوط به ماتریس مقایسات زوجی، در فرآیند تحلیل سلسله مراتبی است. (ساعتی، ۲۰۰۴)
در سوپرماتریس، هنگام وارد کردن مقایسات زوجی انجام شده میان عناصر سطوح تصمیمگیری، این حالت رخ میدهد که جمع ستونها بیشتر از ۱ شود، این فرم سوپرماتریس را، سوپرماتریس غیروزنی[۱۶۲] میگویند. این سوپرماتریس باید به یک سوپرماتریس که جمع ستونهای آن واحد است و به آن سوپر ماتریس تصادفی[۱۶۳]میگویند، تبدیل شود تا بتوان در مراحل بعد اولویتهای حدی[۱۶۴]را از طریق سوپرماترس حدی[۱۶۵] محاسبه کرد. بنابراین باید در گام بعد وزن هر خوشه را که از طریق مقایسات زوجی میان خوشهها به دست میآید، در وزن عناصر آن خوشه ضرب کرد، تا با این روش اولویت یک عنصر در مجموعه کل خوشهها به دست آید. چنین سوپرماتریسی را که پس از انجام عملیات فوق به دست میآید، سوپرماتریس وزنی[۱۶۶]مینامند.
در نهایت به منظور دست پیدا کردن به اولویت بندی نهایی آلترناتیوهای مسأله، تعیین اهمیت نسبی معیارهای تصمیمگیری و حل مسأله سوپر ماتریس حد دار باید به دست آید. برای به دست آوردن سوپرماتریس حدی باید سوپر ماتریس وزنی را به توان بی نهایت رساند که این قضیه با استفاده از ماتریسهای احتمالی و زنجیرههای مارکف اثبات میشود و وزن نهایی عناصر با استفاده از فرمول زیر بدست میآید. (آسان و سویر[۱۶۷]، ۲۰۰۸)
مرحله چهارم: انتخاب گزینه برتر
اگر سوپر ماتریس تشکیل شده در مرحله سوم، کل “شبکه” را در نظر گرفته باشد، یعنی گزینهها از ستون مربوط به گزینهها در سوپر ماتریس حد نرمالیزه شده قابل حصول است. اگر سوپر ماتریس، ققط بخشی از شبکه که وابستگی متقابل دارند را شامل شود و گزینهها در سوپر ماتریس در نظرگرفته نشوند، محاسبات بعدی لازم است صورت بگیرد تا اولویت کلی گزینهها بدست آید. گزینه ای که بیشترین اولویت کلی را داشته باشد، به عنوان برترین گزینه برای موضوع مورد نظر انتخاب میشود. (زبردست، ۱۳۸۹)
۵-۹-۲ خصوصیات فرآیند تحلیل شبکه ای
پژوهشگرین ۶ خصوصیت مهم را برای ANP مطرح کرده اند که عباتند از: (لی[۱۶۸]، ۲۰۰۸)

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.

  1. با استفاده ازANP نسبتهای معیارها بوسیله مقایسات زوجی توسط قضاوت تصمیم گیرنده حاصل می شود.
  2. با استفاده از ANP تصمیم گیرندگان هم فاکتورهای محسوس و هم فاکتورهای غیر محسوس را در بررسیهای خود مد نظر قرار می دهند.
  3. با استفاده از ANP میتوان مقادیر کیفی را جهت آنالیز مقایسات به مقادیر عددی تبدیل کرد.
  4. استفاده از ANP بقدری ساده و قابل فهم است که هر فردی بدون تخصص می تواند از آن استفاده کند.
  5. فرآیند ANP بگونه ای است که تمام ذینفعان و تصمیم گیرندگان را به شرکت در فرآیند آن تشویق می کند.