۲-۱-۴-۱- تولد
علّامهمحمدباقرمجلسىبهسال ۱۰۳۷ هجرىمساوىباعددابجدىجملهی «جامعکتاببحارالانوار» در زمان شاه عباس اول چشمبهجهانگشود(مدرس تبریزی،۱۳۶۹،ج۵: ۱۹۶).
۲-۱-۴-۲- خاندان
محمد باقر کوچکترین پسر[۲] محمد تقی مجلسی، عالم بزرگ روزگار صفویان و نوهی ملا محمد مقصود علی اصفهانی است. خاندان مجلسى چه از طرف اجداد و نیاکان پدرى و مادرى و چه از سوى فرزندان و نوادگان پسرى و دخترى از پرشمارترین، مشهورترین و تأثیرگذارترین خاندانهاى ایرانى است. از این خاندان مردان و زنانى برخاسته‏اند که تاریخِ‏اسلام و تشیّع در هیچیک از دودمانهاى بزرگ مسلمان سراغ ندارد. کسانى که با تألیفها و آثار ارزندهی خویش یا با حرکتهایى که آفریده‏اند، تأثیر بسیارى در گسترش علوم عقلى، نقلى و ادبى به فارسى و عربى داشته‏اند یا منشأ خدماتى سیاسى، اجتماعى و فرهنگى به جهان اسلام و نیز مذهب شیعه بوده‏اند.مشهورترین جدّ اعلاى مجلسى، حافظ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانى، مشهور به «حافظ ابونعیم» یا «حافظ اصفهانى» از علماى مشهور قرن چهارم است که اغلب او را از دانشمندان اهل سنت مى‏دانند اما تحقیق نشان مى‏دهد که شیعه بوده ولى این را اظهار نمى‏کرده است.[۳]
۲-۱-۴-۳- استادان
طارمی احتمال میدهد مجلسی برخی از مقدمات علوم را نزد شماری از اساتید آموخته و سپس در مراتب بالای علمی، بیشتر از محضر پدر خود، بهره برده باشد (طارمی،۱۳۷۵: ۱۴)؛چرا که علامه در آثار خود صرفا از پدرش(استادش در علوم عقلی) به عنوان استاد یاد کرده است. با این همه، علامه مجلسی از گروهی پرشمار از مشایخ حدیث، اجازهی روایت کتاب و حدیث گرفته است، که برخی از آنان، از مشایخ معاصر پدرش و برخی دیگر از معاصران خود او بودهاند؛ از جمله: مرحوم آقا حسین خوانساری (استادش در علوم عقلی)، علامه حسن علی شوشتری، امیر محمد مؤمن استرآبادی، میرزای جزایری، شیخ حرّ عاملی، ملا محسن استرآبادی، ملا محسن فیضکاشانی، ملاصالح مازندرانی، که در محضر آنان زانوی ادب زد و از خرمن علم و معرفت هر یک خوشه‌ها چید و در این کوشش خستگی ناپذیر پای درس بیش از بیست و یک استاد نشست (مهریزی،۱۳۷۹: ۵). علامه در مسیر احیای علوم اهل بیت(علیهم السلام) راه استادش فیض را در پیش گرفت و با رها کردن علوم عقلی با کوله‌باری از تعبّد به سوی نوری که از قلّهی بلند روایات و احادیث می‌تابید شتافت و در اولین قدم «کتب اربعه» را به صحنهی درس و بحث کشاند(همان: ۲۶).
۲-۱-۴-۴- شاگردان
از جهت دیگر، مقام بلند علمی، فروتنی و رفتار دوستانهی مجلسی با شاگردان خود موجب رونق کلاسهای درس وی میشد و شاگردان پرشماری را از بلاد گوناگون، به حوزهی تدریس او میکشاند. بیش از یکهزار نفر از طلاب و دانش پژوهان از محضر پر فیض علامه مجلسى استفاده نمودهاندکه جمعی از شاگردان مجلسی از بقیّه نامدارترند که از مشهورترین آنان میتوان از عالمان زیر نام برد:
۱- سید نعمت اللّه جزایرى (م ۱۱۱۲ق)، مؤلّف کتاب «الانوار النعمانیّه» و آثار دیگری در حدیث، ادبیات، تفسیر و فقه.
۲- میر محمد صالح خاتون آبادی (م ۱۱۲۶ ق)، داماد مجلسی و صاحب تألیفاتی در حدیث، تفسیر، فقه و کلام.
۳- ملا ابو الحسن شریف عاملی (م ۱۱۳۸ ق)، صاحب تألیفاتی در کلام، فقه، حدیث، اخلاق و تفسیر.
۴- محقّق/ مقدّس اردبیلی (م ۱۱۰۱ ق)، مؤلّف «جامع الرواه» در علم رجال.
۵- میرزا عبدالله تبریزی اصفهانی (مشهور به افندی و صاحب ریاض) (م ۱۱۳۵ ق)، مؤلّف کتاب «ریاض العلماء و حیاض الفضلاء».
۶- ملا محمد بن عبدالفتاح تنکابنی (معروف به سراب) (م ۱۱۲۴ ق)، مؤلّف آثار متعددی در فقه، اصول، کلام و تفسیر.
۲-۱-۴-۵- مجلسی و گرایش به علوم نقلی
محمد باقر درس و بحث را در چهار سالگی نزد پدر آغاز کردو علوم نقلی را نزد ایشان آموخت و از کودکی در مساجد برای نماز حاضر می‌شد، چنانچه خود می‌گوید: «الحمدلله رب العالمین که بنده در سن چهار سالگی همهی اینها را می‌دانستم؛ یعنی خدا و نماز و بهشت و دوزخ. و نماز شب می‌کردم در مسجد صفا، و نماز صبح را به جماعت می‌کردم و اطفال را نصیحت می‌کردم به آیت و حدیث، به تعلیم پدرم رحمهالله علیه». (مهدوی،۱۳۷۸،ج۱: ۵۵). نبوغ سرشار او به حدی بود که در چهارده سالگی از فیلسوف بزرگ اسلام ملاصدرا اجازهی روایت گرفت (همان: ۴۲۶).
به هرحال، روی آوردن مجلسی به علوم نقلی، مسئلهی قابل تأملّی است که بدون شک از عوامل متعددی اثر پذیرفته است؛ از جمله: جوّ عمومی حاکم بر فضای ذهنی و عملکرد گروهی از علماء و فقهای بزرگ آن عصر؛ بزرگانی مانند: ملاصدرا، فیض کاشانی، شیخ بهایی، ملاصالح مازندرانی و شیخ حرّ عاملی – که علیرغم اثر گذاری بعضی از آنها در عرصهی علوم عقلی – سرانجام به سوی تدوین و جمع آوری یا شرح و تفسیر قرآن و حدیث روی آوردند (عابدی،۱۳۷۸:۵۰ – ۵۱) و نکتهی دیگر، شاید حسّ بازگشت و انصرافی باشد که از علوم عقلی به علوم شرعی عملاً در نزد گروه پرشماری از علمای شیعه به وجود آمد؛ مانند: محمد تقی مجلسی، ملاصدرا، و علامه طباطبایی (پوراکبر،۱۳۷۹: ۱۶۸). این عوامل در سطحی محدود اثرگذار بودهاند؛ به خصوص در مورد دانشمندی فرهیخته همچون او که سالهای طولانی با حدیث و پژوهش در آن سرو کار داشته و بزرگترین مجموعهی حدیثی فریقین را سامان بخشیده است. همچنین این عالم بزرگوار به کلیهی علومی که مجتهدان بدان نیاز دارند از قبیل: صرف و نحو و معانی بیان و لغت و ریاضی و فلسفه و حکمت و

این را هم حتما بخوانید :
سایت مقالات فارسی - امکان سنجی و ارائه طرح سامانۀ تبلیغات مؤثر از طریق پیامک برای ...

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

تاریخ و تفسیرو رجال و درایه و اصول فقه و کلام احاطه کامل داشتند و در بیشتر آنها صاحب نظر بوده است.
۲-۱-۴-۶- آثار مجلسی
مجلسی با شناخت زمانه و موقعیت خاص دوران حیاتش که مقتضی ترویج آداب و اخلاق شیعی بود، تقیّد زیادی به انجام مستحبات و آداب و سنن دینی نشان میداد و شاگردان و دوستداران خویش را نیز به انجام آنها تشویق میکرد. سایر کتابهایش مشتمل بر معانی و مضامینی در ترویج اندیشههای تشیع و احکام و اخلاق دینی است. مجلسی با تألیفات عربی و فارسی پرشمار و گسترده، مفاد متون روایات مربوط را در قالب مجموعههایی به اذهان مردم رساند و آنان را با این آموزهها آشنا ساخت (فقهی زاده،۱۳۸۹: ۲۷۰ – ۲۷۱). او در عمر ۷۳ ساله خویش، بیش از یک صد کتاب به زبان فارسی و عربی نوشت. اولین تألیف علامه را کتاب «الأوزان و المقادیر» یا «میزان المقادیر» دانسته‌اند که در سال ۱۰۶۳ تألیف شده است و آخرین تألیف او هم کتاب «حق الیقین»که مربوط به سال ۱۱۰۹ هجری، یعنی یک سال قبل از وفاتش است. برخی از کتب عربی و فارسی علامه به طور جداگانه و با توضیحات مختصر عبارت‌اند از:
کتابهای عربی:

  1. بحارالأنوار، که یک مجموعهی بزرگ روایی و تاریخی است و در ضمن آن تفسیر بسیاری از آیات قرآنکریم هم آمده‌ است (در ۱۱۰ جلد).
  2. مرآه العقول(شرح کتاب کافیکلینی در ۲۶ جلد).
  3. ملاذ الأخیار (شرح تهذیبالاحکام شیخ طوسیدر ۱۶ جلد).
  4. الفرائد الطریفه(شرح صحیفهی سجّادیهامام سجاد (ع) ).
  5. شرح أربعین حدیث.
  6. الوجیزه (در شناخت رجال احادیث).
  7. رسالهی الاوزان و المقادیر.
  8. جوابات المسائل الهندیه یا الاسئله الهندیه.
  9. رسالهی اعتقادات (۷۵۰ سطر است و در یک شب نگاشته شده است: معروف به اعتقادات مجلسی)
  10. رساله فی الشکوک.
  11. اجوبه المسائل (نام دیگر آن جوابات المسائل المتفرقه است).
  12. ادیان و امم (به فارسی و عربی).
  13. حاشیه بر کتبی چون: کتب اربعه، امل الآمال شیخ حر عاملی،و … .
  14. طریق النجاه.
  15. نهج السالکین (در اصول دین)
  16. تفسیر آیهالکرسی، آیهی: السابقون السابقون و …