مفهوم آینده‌پژوهی،پایان نامه درمورد آینده پژوهی

دانلود پایان نامه

 

آینده‌پژوهی

آینده‌پژوهی شاخه‌ای از علوم انسانی است که با ویژگی‌های انسانی جامعه سروکار دارد. از این رو، به مبانی نظری و فلسفی رایج در جامعه بستگی مستقیم دارد. بر این مقیاس، آینده‌پژوهی دانشی ارزش بنیان است و به همین سبب ارتباطی تنگاتنگ و ناگسستنی با جهان بینی، ایدئولوژی و فرهنگ ملت‌ها دارد. بر این پایه، کاربست آینده‌پژوهی نیازمند بهره‌گیری از نسخه بومی شده آن است. بدون تردید، ملتی که دانش کشف و مهندسی آینده را از دیگران تقلید کند، راه خطا در پیش گرفته و آینده خود را بر پایه ارزش‌های دیگران توصیف کرده و خواهد ساخت. دانش ارزش بنیان آینده‌پژوهی معتقد است در فرایند خلق و تصویرپردازی آینده مطلوب، ارزش‌های حاکم بر جامعه از نقشی انکارناپذیر برخوردار هستند، به گونه‌ای که آینده از دید جوامع گوناگون، می‌تواند به شیوه‌هایی متفاوت ترسیم شود. مسئولان هر جامعه می‌توانند با ترسیم آینده آرمانی و توصیف جزئیات مطلوب و دلچسب آن، روند ترسیم و تصویرپردازی جامعه از آینده را تحت تأثیر قرار دهند. این رویکرد در فرایند برپایی آینده، سبب رقابت بین جوامع گوناگون شده و آینده‌پژوهی را در عرصه امنیت به ابزاری کارآمد مبدل سازد. پنهان نگه داشتن قسمت‌هایی از تصویر آینده مطلوب، می‌تواند سلاحی نرم برای پیشی گرفتن از رقیبان تلقی شود. (پدرام، جلالی وند، 1392، 33-32 :1)

برخی بر این باور هستند که آینده‌پژوهی به معنای پژوهیدن آینده است و خروجی فعالیت‌های آینده‌پژوهی ارائه اطلاعاتی خام و بدون هرگونه تحلیل از آینده است. اما باید توجه داشت که آینده‌پژوهی، پژوهش برای آینده سازی است نه پژوهیدن آینده! آینده‌پژوهی با پژوهیدن گذشته و حال، می‌کوشد تجویزهای کارآمدی ارایه دهد که اگر سازمان‌ها به این تجویزها عمل کنند، آینده مطلوبی خواهند داشت. بنابراین هر فعالیتی در عرصه آینده‌پژوهی هدف مشخصی را دنبال می‌کند. (پدرام، جلالی وند، 1392، 8-7 :2)

آینده‌پژوهی دانشی است که در آن عقلانی و تکرارپذیری حاکمیت دارد. برای مطالعه آینده، از ابزارهای علمی و منطقی استفاده می‌شود. هرکس به اندازه سطح آشنایی خود با مبانی و روش شناسی علمی آینده‌پژوهی، می‌تواند از این دانش بهره برداری کند. با بهره‌گیری هوشمندانه از دانش آینده‌پژوهی فرصت خواهد شد تا آگاهانه و پیش دستانه به استقبال تغییر رفت و آن‌ها را به سود خود مدیریت کرد. (پدرام، جلالی وند، 1392، 34 :1)

این علم از سه خصوصیت زیر برخوردار است:

  • بدیل‌های وضع موجود را شناسائی و معرفی می‌کند
  • برای بشر قابل استفاده است
  • پیشنهادهایی برای آینده ارائه می‌کند که به لحاظ تجربی امکان تأیید آن‌ها وجود ندارد.(Bell,2003,4)

همچنین این دانش ادراك و غلبه بر نيروهاي دراز مدت تغيير را هدف قرار مي دهد؛ چرا که اين نيروها بر اشخاص و بشريت تأثير مي گذارند.(ناصرآبادي، 1379، 2) بنابراین آینده‌پژوهی در هر رویکردی نسبت به آینده باید درپی پژوهش پیرامون توانایی‌های علی امور و به کارگیری آن‌ها در ساخت آینده باشد. (پدرام، جلالی وند، 1392، 26 :1)

آینده‌پژوهی کمک می‌کند تا تصویرهایی از 10، 20، 50 و حتی 100 سال آینده ساخته شود و همین امروز آگاهی لازم برای ساختن آینده‌ مطلوب را در اختیار قرار دهد. تعیین کند که به کدام سمت و سوها باید رفت و چه گام‌هایی باید برداشت و… بنابراین، علم آینده‌پژوهی یک علم فعال و کاربردی است، نه وسیله‌ای برای تفاخر در دست روشنفکران. یکی از آیند‌ه‌پژوهان به درستی می‌گوید که “اگر قرار است انسان شایسته‌ای باشیم، ناگریز باید آینده‌پژوه شایسته‌ای باشیم”. زیرا کسی که درک درستی از آینده ندارد، “تکلیف آگاه” نیست و نمی‌داند که باید چه گامی برای آیندگان بردارد. چنین آدمی حتی اگر حسن نیت داشته باشد، تصمیم‌ها و اعمالش جاهلانه و مخاطره‌آمیز خواهد بود؛ شاید به ساختن آینده کمک کند و شاید هم دقیقاً برضد آینده باشد. بهترین راه برای پی بردن به فلسفه‌ وجودی و کارکردهای آینده‌پژوهی نوین آن است که آن را با علم گذشته‌پژوهی (تاریخ) مقایسه کنیم. به طور کلی آینده‌پژوهی، استمرار تاریخ است؛ با این تفاوت که “تاریخ نیامده” را مطالعه و پیشاپیش مکتوب می‌کند. برخی دانشمندان معتقدند آینده‌پژوهی همان تاریخ است، اما تاریخی که به جای گذشته آینده را می‌کاود. (ملکی فر و همکاران، 1386، 18) بنابراین آینده‌پژوهی را باید علم رمز‌گشایی از آینده به‌شمار آورد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 121) تعریف‌های متعددی برای دانش آینده‌پژوهی توسط خبرگان این دانش درنظرگرفته شده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • آینده‌پژوهی به دنبال مطالعۀ نظام مند، کشف، ابداع، ارائه، آزمون و ارزیابی آینده‌هاي ممکن، محتمل و مطلوب است. آینده‌پژوهی انتخاب‌های مختلفی را راجع به آینده، پیش رويِ افراد و سازمان‌ها قرار می‌دهد و در انتخاب و پی ریزي مطلوب‌ترین آینده به آنان کمک می‌کند. (Bell, 2003, 73)
  • سهیل عنایت الله معتقد است علاوه بر مطالعۀ نظام مند آینده‌هاي ممکن، محتمل و مطلوب، آینده‌پژوهی به دنبال شناسایی جهان بینی‌ها و اسطوره‌هایی است که به هر آینده‌اي شکل می‌دهد.(Inayatulloah, 2007, 1)
  • آينده‌پژوهي شاخه‌اي از علم و فن‌آوري است كه با كشف آينده و شكل‌ بخشيدن به دنياي مطلوب فردا سروكار دارد. علم است؛ چون مباني معرفتي و نظري دقيق و متدولوژي علمي دارد و در دانش‌گاه‌هاي پيشرفته‌ دنيا به‌عنوان يك رشته تحصيلي، آموزش داده مي‌شود و فن‌آوري است؛ چون بر پايه‌ يك مجموعه از تكنيك‌هاي علمي استوار است و مي‌تواند در حل‌ و فصل مسايل پيچيده‌ جامعه و هم‌چنين در “ساختن آينده” به‌‌كار آيد. آينده‌پژوهي در زمره‌ “فن‌آوري‌هاي نرم” قرار مي‌گيرد. (ملکی فر، 85)
  • آينده‌پژوهي فرايندي است براي تصميم‌گيري‌هاي بهتر با نگاه به افق‌هاي دور. آینده‌پژوهی، علم و هنر طراحی آینده و شکل بخشیدن به قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی در آینده است. (مظفری، 1389)
  • آينده پژوهي “فرآيند مطالعه و بررسي آينده‌هاي محتمل از طريق روش‌هاي علمي متعارف و غيرمتعارف است.” (قاسمیان، 1391)
  • آينده پژوهي، تفكرات فلسفي و روش‌هاي علمي و مدل‌هاي مختلف بررسي و مطالعة آينده را مطرح و با استفاده از آن‌ها، آينده‌هاي بديل و احتمالي را ترسيم مي نمايد. لذا آينده پژوهي، ابزاري براي مهندسي هوشمندانه آينده است. (مظفری، 1389)

ولی تعریفی که مورد پذیرش اغلب محققان قرار گرفته است همان تعریفی است که “وندل‌بل”[1] بیان نموده است. وی آینده‌پژوهی را مشتمل بر مجموعه تلاش‌هايي دانسته است كه با استفاده از تجزيه و تحليل منابع، الگوها و عوامل تغيير و يا ثبات، به تجسم آينده‌هاي بالقوه و برنامه ريزي براي آن‌ها مي پردازد. به عبارتی آينده‌پژوهي منعكس مي‌كند كه چگونه از دل تغيير يا تغيير نكردن‌های امروز واقعیت فردا تولد می‌یابد. (Bell, 2003)

آينده پژوهي را معادل لغت لاتين«futures studies» گرفته‌اند. کلمه جمع «futures» به اين دليل استفاده شده است كه با بهره گيري از طيف وسيعي از متدولوژي‌ها و به جاي تصور” فقط یک آینده ” به گمانه زنی‌های سیستماتیک و خردورزانه در مورد نه فقط ” یک آینده ” بلکه ” چندین آینده متصور” مبادرت می‌شود. آينده پژوهي، اصول و روش‌هاي مطالعه و سپس تصميم گيري، طرح ريزي و اقدام در خصوص علوم و فن‌آوري مرتبط با آينده است. (مظفری، 1389)

هرچند آينده‌پژوهي مدرن در اتاق‌هاي فكرِ نظامي توسعه يافته است، اما امروزه در تمامی رشته‌های فردی و اجتماعی كاربرد دارد. لذا می‌توان ردپای این دانش را در حوزه‌های مختلف دفاعي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، صنعتي، آموزشي، فن‌آوری و … مشاهده نمود. (ملکی فر، 1385)

ارائه تصویري جامع و مانع از آینده‌پژوهی و تعریف حوزه اخلاقی آن نیازمند تشریح ویژگی‌هاي آینده‌پژوهی در حوزه مفهومی و ماهوي آن است. اطلاق این قیدها، حد و حصر آینده‌پژوهی را تا اندازه‌اي مشخص خواهد ساخت. در مقاله‌ای ویژگی‌ها و مفروض‌های آینده‌پژوهی به صورت زیر مطرح شده است:

– آینده‌پژوهی بیش و پیش از آنکه مبحثی محتوایی باشد، ناظر بر مسائل “روشی” است.

– آینده‌ها متعدد و متکثرند و انسان در انتخاب آن تا اندازه اي مختار است.

– آینده الزاماً ادامه خطّی گذشته و حال نیست؛بلکه می‌تواند روند و جریان نوینی باشد، زیرا در شکل‌پذیري آینده عوامل متعددي دخالت دارند.

– آینده‌پژوهی پیش گویی رخدادهاي آینده نیست، بلکه پیش‌بینی آن‌هاست(پیش گویی دال بر ترسیم آینده‌های قطعی و پیش‌بینی ارائه احتمالی نسبی است) آینده به طور قطع و یقین در تمامی ابعاد تعیین نشده است، بلکه وابسته به تصمیم‌هایی است که در زمان حال اتخاذ می‌شود.

– آینده‌پژوهی موضوعی بین رشته‌اي است و تحول علوم و فن‌آوريها در آن تأثیري مستقیم و بی‌واسطه دارد.

– آینده‌پژوهی به شدت از نظام ارزشی و نگرشی آینده پژوه تأثیر می‌پذیرد.

– آینده‌پژوهی به مثابه برنامه ریزي براي آینده نیست، بلکه ترسیم بدیل‌هاي مختلفی است که تصمیم‌سازان، یکی از آن‌ها را انتخاب خواهند کرد. از همین روي آینده‌پژوهی قصد دارد در جهت کاهش عدم قطعیت‌ها بکوشد و یا به بیان روشن‌تر، عدم قطعیت‌ها را مدیریت کند.

– آینده‌پژوهی آمیزه‌اي از علم و فن‌آوري است. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)

هچنین در این مقاله سه اصل به عنوان اصول آینده‌پژوهی ذکر شده است که عبارت است از:

  • آینده امري مسلم و قطعی نیست و از پیش تعیین نشده است . از همین روي قابلیت تغییر و دگرگونی دارد.
  • تصویر مرجح ما از آینده، تابعی از ارزش‌هاي ما است.
  • تصویر و تصور آینده بستر مناسب تصمیم سازي است (مرادی پور، نوروزیان، 1384)

“ادوارد کورنیش” به عنوان یکی از بزرگان این رشته، در یک تقسیم بندی، سه نوع آینده‌پژوهی فردی، سازمانی و ملی را برای این دانش درنظر گرفته است. (کورنیش، 1388، 275) همچنین در تقسیمی دیگر چهار نوع آینده‌پژوهی تعریف شده است که عبارتند از:

آینده‌پژوهی پیش نگرانه (پیش‌بینی بر اساس علوم اجتماعی تجربی)

آینده‌پژوهی تفسیری (شناسایی آینده‌های ممکن و محتمل با هدف درک تصاویر آینده)

آینده‌پژوهی انتقادی (برگرفته از تفکر پساساختاری و متمرکز بر جستجوی امور مسأله ساز)

آینده‌پژوهی مشارکتی یا یادگیری در عمل (مبتنی بر توسعه مشارکتی آینده بر پایه مفروضات بنیادین آن) (پدرام، جلالی وند، 1392، 43 :1)

اما از مهم‌ترین تقسیم انواع آينده كه آينده‌پژوهان درباره‌ آن بحث مي‌كنند شامل آینده‌های ممکن، محتمل و مرجح یا مطلوب می‌باشد که هر کدام بصورت ذیل تعریف می‌شود:

  • « آينده‌هاي ممکن »[2]شامل تما‌مي وضعيت‌هاي ممکني است که مي‌تواند در آينده محقق شود. آينده‌ها‌ي ممکن شامل آينده‌هايي است که ممكن است متناقض با اصول و دانش فعلي بشري باشد؛ نظير بالاتر رفتن سرعت حركت يك شي از سرعت نور.
  • «آينده‌هاي محتمل »[3] به آن دسته از آينده‌هايي اشاره دارد که احتمالاً تحقق مي‌يابد. براي اين نوع از آينده‌ها مي‌توان احتمال وقوع مختلف در نظر گرفت؛ چرا که بعضي از آينده‌ها از ساير آينده‌ها محتمل‌تر هستند.
  • «آينده‌هاي مرجح يا مطلوب »[4] اين آينده‌ها بر خلاف آينده‌هاي ديگر كه از نوع شناختي هستند، از نوع برانگيزاننده‌اند. آينده‌ مرجح، آينده‌اي است كه تحقق آن را مي خواهيم. به واسطه‌ آن که افراد متفاوت داراي قضاوت‌هاي ارزشي مختلف هستند، لذا آينده‌هاي مرجح براي افراد گوناگون متفاوت است. ( برومند، 1391، 3)

شایان ذکر است سه رويكرد اصلي در آينده‌پژوهي مد نظر قرار دارد که عبارت است از:

  • آينده‌پژوهي اكتشافي[5]:

در این رویکرد بیان می‌شود که با توجه به روندهاي فعلي، آينده “مي‌تواند” چگونه باشد؟

  • آينده‌پژوهي هنجاري (تجويزي)[6]:

این رویکرد بیان می‌کند که با توجه به اصول، ارزش‌ها و هنجارها، آينده “بايد” چگونه باشد؟

  • آينده‌پژوهي تصويرپرداز[7]:

این رویکرد همان آينده‌ايي كه از تخيل افراد خلاق مي‌جوشد. ژول ورن و همه‌ نويسندگان داستان‌هاي علمي ـ تخيلي در زمره‌ آينده‌پژوهان تصويرپرداز قرار مي‌گيرند. (ملکی فر، 85)

البته همان گونه که در ویژگی‌های آینده‌پژوهی مطرح گردید این دانش، بیش و پیش از آن که مبحثی محتوایی باشد، ناظر بر مسائل “روشی” است. لذا فرايندهاي آينده‌پژوهي به صورت زیر بیان گریده است:

  1. فرايند كشف آينده:

که در آن مطرح می‌شود که چه آينده‌هايي در پيش است؟

  1. فرايند طراحي آينده:

که در آن بیان می‌شود که “آينده‌ مطلوب” و “آينده‌ مقدور” چگونه است؟

  1. فرايند مهندسي آينده:

که در آن بیان می‌شود که تهيه طرح‌هاي مهندسي (عملياتي) براي ساخت آينده چگونه است؟ (ملکی فر، 85)

آینده‌پژوهان و محققان مختلف در حوزه آینده‌پژوهی آثار و پيامدهاي مختلفی را به عنوان نتایج این دانش ذکر کرده‌اند که هر کدام از این نتایج می‌تواند بازگو کننده ضرورت آینده‌پژوهی باشد. از جمله این نتایج می‌توان موارد ذیل را ذکر نمود:

  • آفرينش انتظار (از اين رو آينده‌پژوهي را علم‌الانتظار ناميده‌ايم)
  • تعميق “آينده‌آگاهيِ” جامعه، سازمان و فرد
  • افزايش اميد به آينده
  • كشف فرصت‌ها؛ تقويت نگرش “فرصت‌محور” و نفي نگرش “مشكل‌محور”
  • كاهش احتمال غافل‌گيري در برابر تحول‌های آينده
  • افزايش عامليت و فاعليت در برابر آينده
  • تقويت نگرش آينده‌انديشي و دورنگري
  • اتخاذ تصميم‌هاي بهتر براي آينده
  • تقويت احساس مسئوليت نسبت به نسل‌هاي آينده (ملکی فر، 85)

[1]. Wendell Bell

[2] . Possible Futures

[3] . Probable Futures

[4] .Preferable Futures- Desirable Futures

[5] . Explrotive Futuring

[6] . Normative Futuring

[7] . Visionary Futuring

دانلود پایان نامه
این نوشته در مقالات و پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.